راهنمای جامع حقوقی استارت‌آپ‌ ها و کسب و کار‌های نوپا
۰۹ آبان ۱۳۹۷
199 بازدید

راهنمای جامع حقوقی استارت‌آپ‌ ها و کسب و کار‌های نوپا

توسعه کسب و کارهای اینترنتی و رشد استارتاپ ها در کنار پیچیدگی های فنی و مدیریتی که دارد، از جهت حقوقی نیز مسائل و چالش هایی دارد که مدیران شرکت های استارتاپی حتما باید نسبت به آنها آگاه باشند. اگر شما هم به دنبال راه اندازی یک کسب و کار جدید در قالب استارتاپ هستید، می توانید از این مطلب به عنوان یک راهنمای کامل و جامع حقوقی برای راه اندازی استارتاپ یا کسب و کار نوپای خودتان استفاده کنید. ما در این مقاله ابتدا مفهوم استارتاپ را کمی روشن تر می کنیم، سپس شما را با حقوق کسب‌وکار و قوانین حوزه استارتاپ‌ها آشنا می‌کنیم، در ادامه از مشکلات حقوقی که استارتاپ‌های نوپا را تهدید می‌کنند سخن به میان می‌آوریم و در انتها ۲۰ نکته حقوقی کاربردی برای شروع و راه‌اندازی یک استارتاپ را به شما ارائه خواهیم کرد. لطفا در این مسیر  همراه ما باشید.

استارتاپ چیست؟

واژه‌ی استارتاپ و کسب و کار نوپا پس از موفقیت چشمگیر شرکت های مطرح حمل و نقل شهری مثل اسنپ و تپسی رواج فوق العاده ای پیدا کرده است و این واژه به شکل گسترده ای در حال رواج بین مردم عادی است. اما سوال متداولی که به راحتی نمی توان به آن پاسخ داد اینست که واقعا استارتاپ چیست؟ آیا استارتاپ یک ایده جدید است یا یک کسب و کار جدید یا یک شرکت کوچک یا یک روش جدید کسب درآمد؟

واقعیت اینست که تعاریف متفاوتی از استارتاپ ها ارائه شده است، اما اگر بخواهیم استارتاپ را خیلی راحت تعریف کنیم باید بگوییم: “استارتاپ یک یا چند شخص کارآفرین یا یک شرکت نوپا با سرمایه ای اندک است که با تکیه بر انگیزه و توان بنیانگذارانش به دنبال ایده‌ی عرضه یک خدمت یا کالای منحصربفرد جدید، برای حل یک مشکل یا نیاز قدیمی و بدون پاسخ است.” بد نیست بدانیم از جمله ویژگی های بارزی که یک استارتاپ دارد مقیاس پذیری سریع و آسان کسب و کار (به معنی قابلیت توسعه و رشد سریع و کم دردسر کسب و کار)، مدل درآمدی تکرار شونده و غالباً استفاده از ایده های مبتنی بر فناوری است.

با توجه به تعریفی که از استارتاپ طرح کردیم، مشخص می شود که تا چه حد استارتاپ ها برای پایه گذاری، رشد و توسعه خود نیازمند اطلاعات و آگاهی های حقوقی هستند.

 

حقوق کسب و کار چیست و چرا باید قوانین کسب و کار را جدی گرفت؟

غالب افرادی که شروع به راه اندازی یک کسب و کار جدید می کنند، در ابتدای کار مسائل حقوقی را چندان جدی نمی گیرند و همین مسئله باعث می شود که در ادامه با مشکلات جدی روبرو شوند. در اولین قدم های راه اندازی یک کسب و کار جدید، معمولا کارآفرینان با حداکثر توان خود به دنبال پیدا کردن مشکلات موجود در بازار و حل مشکلی که شناسایی کرده اند با توسعه ی یک محصول یا تامین یک خدمت جدید هستند. کارآفرینان در همین راستا تمام توان خود را بکار می گیرند و بدون توجه به جنبه های حقوقی موضوع و شفاف سازی حقوق و تکالیف طرفین، روز و شب خود را صرف حل مشکل بازار و توسعه ی کسب و کار خود می کنند. معمولا پس از گذشت مدتی از همکاری و درست در جایی که استارتاپ به موفقیت نزدیک می شود، سوء تفاهم ها سر باز میکنند و تیم منسجم و پر انگیزه ی کارآفرین، بخاطر تصورات،‌ اهداف و انگیزه های متفاوتی که از انجام مشارکت داشته اند، در مقابل یکدیگر قرار گرفته و با مشکلات متعددی در روابط کاری خود مواجه می شوند.

چالش های حقوقی به این نقطه ختم نمی شود؛ فعالیت در حوزه‌ی تجارت الکترونیک و راه اندازی یک کسب و کار اینترنتی دارای الزاماتی قانونی است که عدم توجه به آن ها، ممکن است منجر به فیلتر شدن سامانه یا مواجه شدن با احکام قضایی و منع فعالیت استارتاپ شود. در سال های گذشته قوانین متعددی در حوزه ی تجارت الکترونیک، حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای، جرایم رایانه ای، مالکیت فکری، حقوق مصرف کنندگان، حقوق رقابت و رعایت حریم خصوصی وضع شده است که عدم آگاهی و توجه به آن ها ممکن است باعث شکست جدی یک استارتاپ شود. برخی از انواع تجارت، چه در بستر الکترونیک و چه در بستر سنتی، توسط قوانین کشورها ممنوع شده یا دارای حساسیت هایی است که اگر به آن ها توجه کافی نشود، ممکن است تمام زحمات و سرمایه ی تیم کارآفرین به هدر برود. علاوه بر آن، حتی احتمال اینکه کارآفرینان به جرائمی متهم شده یا حکم مجازاتی برای آن ها نیز صادر شود وجود خواهد داشت. نمونه‌های مشابه این موضوع را می توان استارتاپ هایی دانست که قصد فعالیت در حوزه خرید و فروش ارز، قمار و شرط بندی یا فروش سلاح های سرد داشته‌اند.

چالش هایی که در بالا اشاره شد تنها مشتی بود از خروارِ مشکلاتی که ممکن است یک استارتاپ بخاطر آشنا نبودن با قوانین استارتاپ یا قوانین کسب و کار با آنها مواجه شود؛ می توان به موارد بالا عدم آگاهی به اجباری بودن دریافت مجوز از نهادهای ذیصلاح، عدم پیش بینی برخی شروط در قراردادهای سرمایه گذاری، سلب مسئولیت نکردن از اقدامات سرویس دهنده ها در کسب و کارهای پلتفرمی، عدم تنظیم قرارداد با ارائه دهندگان خدمات در استارتاپ های مبتنی بر پلتفرم، پیش بینی نکردن جنبه های مالیاتی کسب و کار و … را اضافه نمود.

 

startup legal problems

چه مشکلات حقوقی استارتاپ‌ها و کسب و کارهای نوپا را تهدید می‌کند؟

همانطور که در بالا نیز طرح کردیم،‌ استارتاپ ها و کسب و کارهای نوپا ممکن است با مسائل و مشکلات متعدد حقوقی در راه اندازی یا توسعه کسب و کار خود مواجه باشند. در این قسمت تلاش می کنیم تا مهمترین تهدیدهای حقوقی استارتاپ‌ها که ممکن است مشکلات حقوقی برای کسب و کار نوپا ایجاد نمایند را شرح دهیم:

  • غیرقانونی بودن فعالیت

اگرچه اصولا انواع فعالیت های تجاری در هر کشوری آزاد است، اما به هر حال قوانین هر کشوری برای فعالیت تجاری در برخی زمینه ها محدودیت یا ممنوعیت ایجاد کرده است. این مسئله منحصر به ایران نیست و حتی کشورهایی که سیاست های کلان خود را بر اقتصاد آزاد بنا کرده اند هم اجازه فعالیت در برخی عرصه ها را برای برخی افراد محدود کرده و یا بطور کل فعالیت در آن زمینه ها را برای همه ممنوع نموده اند.

اگر شما نیز قصد راه اندازی یک استارتاپ را دارید، حتما باید پیش از اقدام به راه اندازی کسب و کار جدید خود با بررسی قوانین و مقررات کشور و مشورت با چند وکیل خوب یا حقوقدان خبره، مطمئن شوید که آیا فعالیت مورد نظر شما مغایرتی با قوانین کشور دارد یا نه. برای اینکه موضوع کمی واضح تر شود، در ادامه چند دسته از فعالیت های ممنوعه را بررسی می کنیم:

الف- هرگونه معامله بر روی کالاهایی که در شرع یا قانون ممنوع شده اند: بسیاری از کالاها و خدمات، ولو اینکه در سایر کشورها ارزشمند دانسته شوند، اما بموجب قوانین ایران و اسلام بدون ارزش تلقی شده و دادگاه ها به هیچ وجه آن ها را مال تلقی نکرده و به ادعاهایی که در مورد آن ها باشد رسیدگی نمی کنند. به عنوان مثال، خرید و فروش گوشت خوک (برای خوردن)، مشروبات الکلی، مواد مخدر (برای مصرف بدون مجوز)، ویدئوهای مستهجن و مبتذل، ویروس‌های اینترنتی، ابزار هک، فیلترشکن، سلاح و … ممنوع بوده و اگر مثلا شخصی یک فروشگاه اینترنتی برای فروش نرم افزارهای هک ایجاد کند، علاوه بر اینکه نمی تواند از دادگاه بخواهد که خریدار را به پرداخت قیمت آن محکوم نماید، احتمالا بر اساس قوانین کیفری کشور به مجازات هایی نیز محکوم خواهد شد.

ب- هرگونه معامله با اهداف نامشروع و غیرقانونی: به موجب قانون مدنی ایران، هرگونه معامله و قراردادی که با هدف انجام امور غیرقانونی و غیرمشروع منعقد شود باطل بوده و هیچ اثر قانونی ندارد. به عنوان مثال، از آنجا که اعمالی مثل قماربازی و شرط بندی، کارچاق کنی، شرخری، جمع کردن دختر و پسر برای روابط نامشروع و رشوه دادن غیر قانونی تلقی می شود، اگر شخصی یک استارتاپ پلتفرمی برای آسان تر کردن یافتن افراد رشوه گیر در ادارات دایر کند یا یک سیستم نرم افزاری برای دور زدن اداره مالیات پیاده سازی نموده و به فروش برساند یا استارتاپی را مبتنی بر اختراعی که دزدی از خودپرداز بانک ها را تسهیل می کند شکل دهد، کلیه‌ی قراردادهایی که برای فروش این محصولات منعقد کرده است باطل تلقی شده و نه تنها نمی تواند حقوق خود را بر اساس این قراردادها از دیگران در دادگاه ها مطالبه کند، بلکه احتمالا به جرم معاونت در ارتکاب این جرایم هم محکوم و مجازات خواهد شد. همانطور که این روزها مشاهده می کنیم، سایت های قمار و شرط بندی رواج زیادی داشته و بر اساس همین موازین قانونی، استارتاپ هایی که چنین موضوعاتی داشته باشند نه تنها نمی توانند برای این کسب و کارها شرکتی ثبت نموده یا برای آن ها مجوز یا امتیازی دریافت کنند، بلکه احتمالا برای اعمال غیرقانونی خود به مجازات های شدیدی نیز محکوم گردیده و برای حقوق خود نمی توانند به قراردادهایی که برای انجام آن ها بسته اند استناد کنند.

ج- هرگونه فعالیتی که جرم تلقی می شود: در هر کشوری انجام برخی از اعمال و رفتارها جرم تلقی شده و انجام آن ها دارای مجازات است. در کشور ایران نیز بالغ بر دو هزار جرم وجود دارد و با توجه به یک قاعده ی مشهور حقوقی که می گوید «جهل به قانون رافع مسئولیت نیست»، اگر هر شخصی مرتکب یکی از این چند هزار عنوان مجرمانه شود، بر اساس قانون، مجازات هایی چون حبس، شلاق، جزای نقدی یا حتی اعدام در انتظار اوست. با توجه به این توضیح اولیه، تصور کنید کارآفرینانی قصد توسعه یک استارتاپ با موضوع ارتکاب یا تسهیل هر کدام از این جرایم را داشته باشند. بعنوان مثال، ممکن است افرادی در راستای حل مشکلات نظام بانکی برای اعطای تسهیلات،‌ تلاش کنند تا با استفاده از توسعه یک سیستم پلتفرمی، نرم افزاری را طراحی کنند که بتواند به متقاضیان با استفاده از راهکارهای فناورانه مبتنی بر قراردادهای هوشمند (بلاکچین) وام داده و در مواعدی مقرر، بهره آن را از آن ها وصول کند. از آنجا که ارائه وام با بهره (خارج از سیستم بانکداری اسلامی) به منزله ربا خواهد بود، بنیانگذاران این سامانه باید علاوه بر منع فعالیت، همواره منتظر مجازات جرم رباخواری باشند.

  • عدم دریافت مجوز

در غالب موارد، فعالیت مورد نظر استارتاپ از نظر قوانین کشور و شرع مجاز است اما انجام آن نیاز به دریافت مجوز از سازمان ها و نهادهای خاصی دارد. واضح است که اگر شخصی بدون دریافت مجوز اقدام به راه اندازی کسب و کاری نماید، پایانی جز فیلترینگ و دستور توقف فعالیت در انتظار او نیست. بطور کل کسب و کارهای مجازی و استارتاپ ها باید به دنبال سه نوع مجوز باشند:

الف- پروانه کسب  (مجوز صنفی): اگر کسب و کاری که قرار است راه اندازی کنید از جمله مشاغل صنفی است (فهرست مشاغل صنفی را در اینجا ببینید) و صنف مشخصی برای آن وجود دارد، پیش از هر اقدامی باید به دنبال پروانه کسب و کار خود از صنف مربوطه باشید. اگر علیرغم جستجو در آدرس  مزبور نتوانستید صنف مشخصی برای کسب و کار خود پیدا کنید، می توانید مجوز صنفی خود را از اتحادیه کسب و کارهای مجازی دریافت کنید.

ب- نماد اعتماد الکترونیک: کسب و کارهای مجازی که دارای فعالیت تجاری هستند علاوه بر دریافت پروانه کسب یا همان مجوز صنفی نیازمند مجوز دیگری نیز تحت عنوان اینماد هستند. بنابر تعریف ارائه شده توسط سایت ای نماد، “اینماد نشانه‌ای نمادین است که منحصراً توسط مرکز توسعه تجارت الکترونیکی صادر شده و به کسب و کارهای مجازی (کسب و کار اینترنتی و موبایل) مجاز با هدف ساماندهی، احراز هویت و صلاحیت آنها اعطا می‌گردد؛ این نماد پس از بررسی درگاه‌ (وب‌سایت) و احراز هویت و صلاحیت مالک (حقیقی یا حقوقی) آن برای مدت یک سال صادر می‌گردد.” اگر استارتاپ شما نیز از نوع کسب و کارهای مجازی و بر بستر اینترنت یا موبایل است، ملزم هستید تا این مجوز و نماد مربوطه آن را دریافت نموده و در سایت خود نمایش دهید. (برای اطلاعات بیشتر به سایت اینماد مراجعه کنید.) شما می توانید اینماد را به نام یکی از هم بنیانگذاران استارتاپ (به نام شخص حقیقی) و یا در صورت تاسیس شرکت، آن را برای شخص حقوقی شرکت دریافت کنید. در هر حال خوب است بدانید که تقریبا تمام بانک ها، ارائه درگاه پرداخت خود را منوط به داشتن اینماد نموده اند و شما اگر تمایل به فروش محصول یا خدمت خود از طریق درگاه های پرداخت بانکی دارید، ضروری است تا برای کسب و کار خود اینماد دریافت کنید.

ج- مجوز ساماندهی: وبسایت ساماندهی وابسته به مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و آن را می توان مرجع احراز هویت مدیران تمام پایگاه‌های اینترنتی دانست. در حقیقت، این سامانه وظیفه دارد تا اطلاعات مدیران تمام سایت ها و سامانه های اینترنتی را جمع آوری نماید. مهم ترین مزیت ثبت نام در سایت ساماندهی و دریافت نماد طلایی آن را  می توان جلوگیری از فیلترینگ سریع و بدون اطلاع دانست. در حقیقت، وفق تبصره 1 ماده 21 قانون جرایم رایانه ای، کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه موظف است در صورتی که اطلاعات مدیر سایت در سایت ساماندهی وجود داشته باشد، پیش از فیلترینگ سایت از مدیر سایت بخواهد تا محتوای مجرمانه را حذف نماید و در صورتی که مدیر سایت محتوای مجرمانه را فورا حذف کند، سایت مزبور فیلتر نخواهد شد.

گاهی ممکن است یک استارتاپ بنا و مبنای کار خود را بر چیزی مستقر کند که متعلق به دیگران است. مثالی واضح در این رابطه، سرمایه گذاری بر روی یک اختراع است که مالکیت آن متعلق به دیگری است. فرض کنید که استارتاپی برای تجاری سازی یک اختراع نرم افزاری شکل می گیرد. هم بنیانگذاران دو شخص هستند که یکی از آنها سرمایه را به عنوان آورده خود ارائه کرده و دیگری اختراع نرم افزاری را به استارتاپ آورده است. مدت های مدیدی برای تجاری سازی این ایده وقت صرف شده و میلیون ها تومان هزینه انجام می شود، اما یه یکباره شخصی ادعای مالکیت این اختراع را طرح کرده و ورقه ثبت اختراعی را ارائه می دهد. عدم رعایت حقوق مالکیت فکری اشخاص ثالث، یکی از مسائل مهم در حوزه کسب و کارهای نوپاست که ممکن است باعث زمین خوردن یک کسب و کار نوپا در اولین قدم‌های راه اندازی شود.

  • مشکلات قانونی شریک

در مورد اهمیت تجانس و هماهنگی اخلاقی هم‌بنیانگذاران یک استارتاپ سخن زیاد به میان آمده است، اما یکی از نکاتی که غالبا مغفول مانده است صلاحیت حقوقی و قانونی شخص است. در مسیر رشد یک استارتاپ، دریافت مجوز و ثبت شرکت و تقسیم نقش‌های حیاتی آن اجتناب ناپذیر است و گاهی اتفاق می‌افتد که یکی از هم‌بنیانگذاران دارای سوء سابقه بوده و مشکلاتی برای استارتاپ و هم‌بنیانگذاران ایجاد می‌شود. همچنین، فرض دیگری که ممکن است مشکلات قانونی شخصی یک شریک در کار یک استارتاپ اختلال ایجاد کند، بدهکاری‌های شخصی یکی از هم‌بنیانگذاران است. اگر یکی از هم‌بنیانگذاران بدهکاری های شخصی عمده ای داشته باشد، ممکن است سهام متعلق به وی در شرکت توسط طلبکاران توقیف شده و طبعا چنین اقدامی، انگیزه آن هم‌بنیانگذار برای ادامه فعالیت در استارتاپ را کاهش داده و تاثیر منفی در راندمان شرکت باقی خواهد گذاشت. لازم است هم‌بنیانگذاران پیش از ورود به شراکت برای راه اندازی یک استارتاپ، در کنار ارزیابی اخلاقی و شخصیتی، نسبت به صلاحیت قانونی شریک خود نیز اطمینان کسب نمایند.

  • شفاف نبودن حقوق و تعهدات بنیانگذاران

همانطور که در مطلب اهمیت قرارداد هم‌بنیانگذاران ذکر کردیم، یکی از مهم‌ترین اقدامات حقوقی برای راه اندازی یک استارتاپ تنظیم قرارداد هم‌بنیانگذاران است. روزهای اولیه شروع و راه اندازی یک استارتاپ مثل اوقات شیرین دوران نامزدی در زندگی مشترک است. هم‌بنیانگذاران معمولا پس از انتخاب شریک خود و مطمئن شدن از صلاحیت وی، تمام انرژی و توان خود را برای رسیدن به اهدافی که برای کسب  و کار خود در نظر گرفته اند به کار گرفته و با اعتماد تام و تمام و بر پایه‌ی صحبت ها و توافقات شفاهی، کار خود را پیش می‌برند. غالبا انگیزه‌ی بالا و انرژی زیادی که در ابتدای مسیر وجود دارد، آنها را از دقیق کردن حقوق و تعهدات آن غافل می کند و بدون درنظر گرفتن آن ها، روزها را از پی هم در جهت رسیدن به اهدافشان طی می کنند. مسئله اما از جایی شروع می شود که کسب و کار ارزش بیشتری پیدا کرده و اهداف کم کم محقق می‌شوند. در این نقطه است که هم‌بنیانگذاران (احتمالاً) دارای حسن نیت، با توجه به تصورات متفاوت خود از روابط کاری و یا زیاده خواهی،‌دچار اختلاف شده و هر کسی کار و آورده خود را ارزشمندتر و نقش خود را در پیشرفت کار، پررنگ تر می‌بیند و اینجا دقیقا نقطه‌ای است که استارتاپ، مهم‌ترین نقطه اتکاء خود که تیم کارآفرین است را از دست داده یا تضعیف شده می‌بیند. همانطور که در مطلب  ۲۰ پرسش حقوقی که هم‌بنیانگذاران یک استارتاپ باید پیش از شروع به کار، برای آن ها پاسخ بیابند نیز اشاره شد، بهتر است هم‌بنیانگذاران پیش از شروع به کار، حداقل بر روی 20 پرسش حقوقی مورد اشاره به توافق رسیده و آن را مکتوب کنند تا دیدگاه مشترکی بین آن ها حاصل شده و از اختلافات آتی جلوگیری شود.

غالب استارتاپ‌ها برای راه اندازی و رشد جدی نیازمند سرمایه مالی هستند. سرمایه‌ی مالی در موارد محدودی از همان ابتدا توسط هم‌بنیان‌گذاران تامین می‌گردد، اما در اکثر استارتاپ‌ها، هم‌بنیانگذاران باید ایده خود را در مراحل اولیه رشد داده و پس از آن، با جذب سرمایه مالی، کسب و کار خود را در مسیر توسعه جدی قرار دهند. قراردادهای سرمایه‌گذاری از جمله مهم‌ترین قراردادهای مورد نیاز استارتاپ هاست که با افراد صحب ثروت جهت تامین سرمایه مورد نیاز برای  رشد شرکت منعقد می‌گردد. گاهی سرمایه‌گذاران غیرحرفه‌ای با تصور اینکه بتوانند منافع مالی بیشتری از قرارداد سرمایه‌گذاری کسب نمایند، تلاش می‌کنند تا سهم بیشتر و شروط یکجانبه تری را به نفع خود دریافت کنند. در ابتدا شاید چنین اقدامی به نفع صاحبان سرمایه بنظر برسد، اما با کمی دقت می‌توان متوجه شد که سهم‌خواهی نامنصفانه سرمایه‌گذار موجب کاهش انگیزه هم‌بنیانگذاران و باعث محدودیت امکان جذب سرمایه در راندهای بعدی جذب سرمایه خواهد بود. در هر حال، یکی از مشکلاتی که گاهی باعث شکست استارتاپ‌ها شده و آن‌ها را به ورطه نابودی کشانده است، عجله کردن در جذب سرمایه،‌ بی‌توجهی به نکات مهم این قراردادها و پذیرش آسان شروط غیرمنصفانه‌ای است از سمت سرمایه‌گذاران برای آن‌ها گذاشته شده است.

مسائل مالیاتی نیز از جمله اموری است که غالبا استارتاپ‌ها نسبت به آن‌ها بی‌توجه هستند. گاهی پیش می‌آید که یک استارتاپ، شرکت تجاری ثبت کرده و با این تصور که با عدم اطلاع‌رسانی نسبت به کسب‌وکار خود به اداره مالیات، می‌تواند از پرداخت مالیات فرار کند، اقدامات خود را مخفی می‌نماید، غافل از اینکه اداره مالیات امکان دسترسی به اطلاعات شرکت‌های ثبت شده جدید را داشته و هر شرکتی موظف است پس از ثبت، کد اقتصادی دریافت نموده و اظهارنامه‌های مالیاتی خود را ارائه نماید. باید دانست که عدم انجام وظایف قانونی مالیاتی و اعلام نکردن تبادلات و تعاملات مالی شرکت نه‌ تنها باعث معاف شدن شرکت از پرداخت مالیات نمی‌شود، بلکه ممکن است به اداره مالیات حق دریافت جریمه و مالیات علی‌الراس یا مقطوع را، که در بسیاری موارد سنگین تر از مالیات واقعی است، بدهد.

از سویی دیگر، گاهی مسائل مالیاتی نیاز به چیدن یک استراتژی مالیاتی مشخص دارد و عدم توجه به این نکته، ممکن است شرکت را با مشکلات عدیده‌ای مواجه سازد. نمونه‌ای از آنچه گفته شد در نوع کسب‌و‌کارهای پلتفرمی مشهود است. در نظر بگیرید اگر در یک کسب‌و‌کار پلتفرمی، درآمدهای عرضه‌کنندگان خدمات به عنوان بخشی از درآمد شرکت محسوب شده و شرکت قرار باشد تا مالیات بر درآمد را هم نسبت به درآمد خود و هم نسبت به درآمد عرضه کنندگان خدمات پرداخت نماید. اجازه دهید کمی مصداقی‌تر بگوییم: شرکت اسنپ بالغ بر یک میلیون راننده را جذب نموده است که هر کدام از آن‌ها روزانه چند ده تا چند صد هزار تومان از طریق این سیستم کسب درآمد می‌کنند. با این حال، درآمد شرکت اسنپ تنها کمتر از 15% از مجموع کرایه‌های دریافتی رانندگانش است. حال فرض کنید استراتژی صحیحی برای تفکیک کردن درآمدهای رانندگان از درآمد واقعی اسنپ چیده نشود؛ در اینصورت شرکت اسنپ باید غالب درآمد خود را به عنوان مالیات به دولت بپردازد و اینگونه است که چنین استارتاپی کاملا شکست خورده خواهد بود.

  • مشکلات بیمه و تامین اجتماعی استارتاپ ها

نیروهای انسانی شرکت‌های استارتاپی در فرایند رشد خود بطور مستمر مجبور به افزایش نیروهای انسانی خود و استخدام کارمندان بیشتر هستند. در بسیاری از موارد، استارتاپ‌ها بدون توجه به مسائل حقوق کار و تامین اجتماعی و در نظر گرفتن حق‌السعی قانونی کارمندان، امتیازات، پاداش‌ها، مرخصی، سنوات و غیره به جذب بی‌رویه نیروی انسانی پرداخته و یا با تصور اینکه می‌توانند با توافق کارگران، از پرداخت برخی حقوق آن‌ها طفره بروند، از زیر برخی تعهدات شانه خالی می‌کنند. همین مسئله ممکن است علاوه بر کاهش انگیزه کارمندان، در ادامه فعالیت شرکت باعث شود برخی کارگران علیه شرکت به طرح دعوا و شکایت پرداخته و علاوه بر دریافت خسارات و معوقات، جریمه‌هایی سنگین نیز بر دوش شرکت بیفتد.

علاوه بر آن، چیدن یک استراتژی حقوقی مناسب در این زمینه نیز اهمیت دارد. بیایید دوباره موضوع را با مثالی بررسی کنیم. در نظر بگیرید اگر استارتاپ دادپرداز با یک استراتژی نامناسب و اشتباه در انتخاب نوع قرارداد و رابطه کاری، وکلا و حقوق‌دانان عضو شده در سیستم خود را به عنوان کارمندانش قلمداد نماید. در اینصورت دادپرداز موظف خواهد بود تا مبلغ سنگینی را هر ماهه به عنوان حق بیمه و سایر حقوق قانونی آن‌ها پرداخت نماید و در صورت تداوم چنین اشتباهی، این استارتاپ نیز به سمت نابودی کشیده خواهد شد.

بالعکس آنچه در قسمت سوم در مورد عدم رعایت حقوق اشخاص گفته شد، در این قسمت از این بحث می‌کنیم که چطور ممکن است تجاوز دیگران به حقوق فکری یک استارتاپ، کسب‌و‌کار را با مشکل مواجه سازد. اسرار تجاری، اختراعات، طرح‌های صنعتی، علامت‌های تجاری، آثار ادبی و هنری، نرم‌افزارها، اسرار تجاری و متعلقات آن‌ها از جمله اموال فکری هستند که امروزه مهم‌ترین دارایی شرکت‌های بزرگ را تشکیل می‌دهند. این روزها دارایی شرکت‌های بزرگ دنیا را با اموال فیزیکی و املاک آن‌ها نمی‌سنجند، بلکه مهم‌ترین دارایی و سرمایه‌ی کسب‌وکارهای پررونق، اموال فکری است که توانسته‌اند به دست بیاورند.

اگر شما نیز از جمله استارتاپ‌های حوزه فناوری هستید یا بطور کل کسب‌وکار خود را بر بستر اموال فکری شکل داده‌اید، باید مراقب این دسته از اموال خود باشید. گاهی برخی کسب‌وکارها سرمایه‌های هنگفتی را برای تجاری سازی یک ایده خلاقانه که ممکن است به عنوان اختراع یا طرح صنعتی ثبت شده یا نشده باشد هزینه می‌کنند و درست در مقطعی که کسب‌و‌کار رونق گرفته و در مرحله رشد جدی است، شخصی دیگر مشابه همان کالا یا محصول را تهیه و تولید نموده و به یکباره کل کسب‌و‌کار را با مشکل مواجه می‌کند.

  • مسئولیت اقدامات کاربران

یکی از چالش‌هایی که مدیران سایت‌ها و کسب‌و‌کارهای نوپا با آن درگیر هستند، و بطور مشخص‌تر در سایت‌های پلتفرمی که رابطی بین خدمت دهنده (Supplier) و خدمت گیرنده (Client,Customer) هستند دیده می‌شود، خطاها، اشتباهات و تخلفات کاربران آن‌ها، بالاخص عرضه کنندگان خدمات است. در همین راستا، اگر صاحبان یک کسب و کار به موجب یک قرارداد صحیح، صراحتا روابط خود را با کاربرانشان شفاف نکرده و حقوق و تعهدات خود و آن ها را دقیقا مشخص نکنند، ممکن است از سوی کاربران دیگر خود مورد تعقیب حقوقی یا کیفری قرار گرفته و به پرداخت خسارات مادی سنگین یا مجازات‌هایی چون حبس، جزای نقدی، شلاق و مشابه آن محکوم شوند.

ما به دنبال ترساندن مدیران کسب‌و‌کارهای نوپا نیستیم، اما این موارد مخاطراتی است که صاحبان کسب‌و‌کارها باید پیش از راه‌اندازی استارتاپ خود در موردش آگاهی داشته باشند. اجازه دهید این بار هم از مثال استفاده کنیم. مثال این دفعه ما در مورد یک استارتاپ در حوزه خدمات پزشکی است.

فرض کنید استارتاپی داریم به نام “آنازمای” که به شکل پلتفرمی، به آزمایشگاه‌ها بیماران را معرفی نموده و آزمایشگاه‌ها نیز با ارسال پرسنل خود در محل سکونت بیمار، از او نمونه دریافت می‌کنند. در این نوع کسب‌وکار ممکن است یکی از پرسنل آزمایشگاه با وسایل غیر استریل به نمونه برداری از یک بیمار اقدام نموده و موجب بروز خسارات مادی و جانی غیرقابل جبران به وی گردد. حال در نظر بگیرید اگر مدیران استارتاپ آنازمای بموجب یک قرارداد شفاف با آزمایشگاه‌ها، آن‌ها را مکلف به رعایت برخی اقدامات احتیاطی ننموده و بار مسئولیت را تماما بر عهده‌ی آن‌ها نگذاشته باشند و از سوی دیگر، بطور واضح به بیماران اعلام نکرده باشند که صرفا نقش بازاریابی برای آزمایشگاه‌ها را داشته و مسئولیتی در قبال اقدامات نادرست آن‌ها ندارند، چه مشکلات و عواقب مهلکی ممکن است در انتظار آن‌ها باشد. در چنین حالاتی ممکن است مدیران استارتاپ علاوه بر محکومیت به پرداخت خسارت یا دیه، به جرم معاونت در جرم، به مجازات‌هایی چون حبس و جریمه و غیره محکوم شوند.

 

20 legal tips for startups


۲۰ نکته حقوقی برای شروع و راه‌اندازی  یک استارتاپ

نکته اول- از توافقات شفاهی بپرهیزید: ممکن است شما نیز واژه‌ی Gentleman Agreement را شنیده باشید و روابط کاری خود را بر اساس توافقات شفاهی شکل دهید. باید بدانید که توافقات شفاهی (جز در مواردی که شاهد محکمه پسند داشته باشید) به هیچ وجه سندیت ندارد و قطعا در آینده شما را با مشکل مواجه خواهد کرد. تا حد ممکن توافقات خود را با شرکا و همکارانتان مکتوب کنید و زیر آن را امضا نمایید.

نکته دوم- مطمئن شوید موضوع فعالیت‌تان قانونی است: گاهی ممکن است فکر کنید که موضوع فعالیت کاملا قانونی است و یا حوصله تحقیق و بررسی در مورد آن را نداشته باشید و کارتان را شروع کنید. با توجه به توضیحاتی که در مورد مشکل غیرقانونی بودن فعالیت ارائه شد، حتما پیش از شروع فعالیت خود، با استفاده از نظر کارشناسان و مشاوران حقوقی مطمئن شوید که مانع شرعی یا قانونی برای کسب‌و‌کارتان وجود ندارد.

نکته سوم- مجوز بگیرید: در صورتی که کسب‌و‌کار شما نیازمند مجوز است (مشکل عدم دریافت مجوز را بخوانید) مجوزهای لازم آن را دریافت کنید تا حد ممکن پایه‌های کسب‌وکارتان مستحکم باشد.

نکته چهارم- دنبال مجوز زوری نباشید: اگر مجوز معمول و متعارفی برای کسب‌و‌کار شما پیش‌بینی نشده و قانون‌گذار یا صنف مورد نظر شما حاضر به ارائه مجوز فعالیت به شما نیست، بی‌جهت به دنبال کسب مجوز نروید و با اصرار و پیگیری مکرر، آن‌ها را نسبت به کار خود حساس نکنید. این نکته استراتژی معروف و خوبی است که شرکت‌های بزرگی چون اسنپ و تپسی آن را استفاده کردند.

نکته پنجم- قرارداد هم‌بنیانگذاران امضا کنید: از همان ابتدای کار در مورد اهداف و آینده کسب‌و‌کار با شریکتان صحبت کنید و با شجاعت و صراحت در مورد حقوق و تکالیف‌تان، درصد سهام، اختلافات احتمالی و درآمد و سرمایه بحث کنید. مطمئن باشید جنگ اول بهتر از صلح آخر است و اگر همین ابتدا در مورد این موارد فکر نکنید، در آینده قطعا با مشکلات متعددی روبرو خواهید شد.

نکته ششم- مطمئن شوید آورده‌های فکری متعلق به شماست: اگر در کسب‌و‌کارتان از اختراع، طرح صنعتی، راز تجاری، نرم‌افزار یا سایر اموال فکری استفاده می‌کنید، همان ابتدای کار مطمئن شوید که حقوق فکری آن به نام شما یا شریکتان به ثبت رسیده باشد و یا به موجب یک قرارداد دقیق، حقوق فکری آن به شما واگذار شده باشد.

نکته هفتم- با تمام شرکا و همکارانتان قرارداد NDA ببندید: غالبا کسب‌و‌کارهای نوپا اسرار تجاری مهمی دارند که افشای آن‌ها باعث صدمه به کسب‌وکار و جلو افتادن رقبا خواهد شد. پیشنهاد می‌کنیم در مورد قرارداد عدم افشا (NDA) اطلاعات کافی کسب کنید  و تمام شرکا و کارمندانتان را به موجب چنین قراردادی مکلف به رازداری نمایید.

نکته هشتم- برند خود را ثبت کنید: پیش از آنکه خیلی در کسب‌و‌کارتان پیشرفت کنید و نام و علامت تجاری شما به شهرت زیادی برسد، آن‌ها را ثبت کنید. گاهی ممکن است به دلایلی مثل مشابهت یا همانندی با علامت دیگر یا پیش‌دستی رقبا در ثبت آن برند، نتوانید برند خود را ثبت کنید. برای پیشگیری از این مشکلات، به شما پیشنهاد می‌کنیم اندکی پس از اینکه کسب‌وکار خود را شروع کردید به ثبت برند خود بپردازید.

نکته نهم- در ثبت شرکت عجله نکنید: سوالی که بسیار پرسیده می‌شود اینست که چه زمانی ثبت شرکت کنیم. باید بدانید که ثبت شرکت در مراحل ابتدایی کار نه‌تنها نمی‌تواند به شما کمک چندانی بکند،‌ بلکه شما را درگیر مسائل پیچیده مالی و مالیاتی و حقوق کار و امور تشریفاتی شرکت‌ها خواهد کرد که زمان و هزینه زیادی را از شما خواهد گرفت. اجازه دهید کمی کسب‌و‌کار شما پیشرفت کرده و تعدادی کاربر پیدا نموده و نیاز به اعتمادسازی جدی پیش کاربران یا سرمایه‌گذاران داشته باشید، سپس شرکت خود را ثبت نمایید.

نکته دهم- شرکت با مسئولیت محدود یا سهامی خاص ثبت کنید: با توجه به نکته بالا، اگر موعد ثبت شرکت فرا رسیده است، بهترین و منعطف‌ترین قالب ثبتی برای استارتاپ‌هایی که نیازمند جذب سرمایه هستند، شرکت سهامی خاص و برای استارتاپ‌هایی که به جذب سرمایه نیاز چندانی ندارند، شرکت با مسئولیت محدود است.

نکته یازدهم- با تمام شرکا و همکارانتان قرارداد عدم رقابت ببندید: زمانی که یک کسب و کار نوپا کارمندی را به استخدام خود در می آورد، جدای از آنکه دارایی های فکری خود را در اختیار وی قرار داده و ناگزیر او را با اسرار تجاری شرکت آشنا می کند، هزینه های زیادی برای آموزش و کسب تجربه وی توسط کارفرما پرداخت می شود. یکی از اقداماتی که برخی شرکت های برای صدمه زدن به رقبای خود انجام می دهند، ترغیب کارمندان شرکت های رقیب به خروج از آن شرکت ها و استخدام آن ها نزد خود است، عملی که نه تنها شرکت رقیب را از خدمات کارمند زبده خود محروم می سازد، بلکه باعث انتقال کوله باری از تجربه و تخصص و اسرار تجاری به شرکت رقیب می شود. روش مقابله پیشنهادی ما با این رویه غیر منصفانه و ستیزه جویانه، استفاده از قرارداد عدم رقابت کارمندان است. شما می توانید با انعقاد قرارداد عدم رقابت کارمندان، آن ها را متعهد به عدم هرگونه همکاری یا استخدام در شرکت های رقیب خود برای مدت مشخصی نموده و خیال خود را از این باب راحت کنید.

نکته دوازدهم- همه چیز را به نام شرکت کنید: پس از اینکه شرکت را ثبت کردید، تمام هم‌بنیانگذاران و شرکا باید آنچه متعلق به شرکت بوده است را تماما به نام شرکت منتقل کنند. نام‌های دامنه، ورقه‌های اختراع، گواهی‌های ثبت نرم‌افزار، املاک و مستغلات، حساب‌های بانکی، اموال غیرمنقول، نام و علامت‌های تجاری، مجوزهای صنفی، اینماد و نماد ساماندهی و غیره را به نام شرکت تغییر دهید و مالکیت آن را به شرکا انتقال دهید. این نکته از این جهت حائز اهمیت است که اگر یکی از شرکا فوت کند، ناتوان (جسمی یا روانی) شود یا قصد ترک شرکت را داشته باشد، همه چیز به هم نخواهد خورد.

نکته سیزدهم- شفاف سازی کنید و جلوی انحصار اطلاعاتی را بگیرید: تلاش کنید تا بستری شفاف برای رشد کسب‌و‌کار خود بسازید و از حبس اطلاعات نزد خودتان یا شرک هایتان جلوگیری کنید. نگذارید اطلاعات نزد یک یا چند نفر حبس گردد و حداکثر تلاش خود را بکنید تا ضمن حفظ انسجام حداکثری تیم، استارتاپ را متکی بر افراد پیش نبرید. می‌دانیم که استارتاپ تکیه اساسی بر تیم کارآفرین دارد، اما اگر خدایی ناکرده مرگ سراغ یکی از اعضای تیم آمد یا به هر دلیل، یکی از شرکا قصد خاتمه همکاری را داشت، باید استارتاپ را شکست خورده دانست؟ به شما پیشنهاد می‌کنیم همه چیز را شفاف کنید، دسترسی‌های اطلاعاتی را به نحو منصفانه و عادلانه‌ای در تیم توزیع کنید و تلاش کنید تا هرگونه انحصار را از شرکت دور نمایید.

نکته چهاردهم- سهام را یکجا به هم‌بنیانگذاران ندهید: یکی از روش‌های مفید و مهمی که برای حفظ انگیزه هم بنیانگذاران و تشویق آن‌ها به تداوم همکاری‌شان استفاده می‌شود، واگذاری زمانبندی شده سهام یا وستینگ سهام است. با استفاده از این روش، به جای اینکه یک هم‌بنیانگذار به محض شروع به همکاری درصد زیادی از سهام شرکت را صاحب شود، سهام او طی یک دوره زمانی سه تا پنج ساله و به شکل ماهیانه به او داده می‌شود. به شما نیز پیشنهاد می‌شود برای جلوگیری از مشکلات احتمالی در صورت فوت، ناتوانی یا خروج یکی از هم‌بنیانگذاران، سهام را به شکل زمان‌بندی شده به هم‌بنیانگذاران بدهید. بد نیست بدانید بسیاری از سهام‌داران، وستینگ را پیش‌شرطی برای سرمایه‌گذاری می‌دانند.

نکته پانزدهم- بخشی از سهام را برای کارمندان برتر کنار بگذارید: سیستم Option Pool یا سهام کارمندان یک استراتژی کارآمد برای شکار نخبگان و حفظ کارمندان برتر در شرکت‌های استارتاپی است. اگر تمایل دارید در آینده نیروهای نخبه و برجسته بیشتری را در کسب‌و‌کار خود داشته باشید، به موجب شرط یا قراردادی جداگانه بخشی از سهام کسب‌وکارتان را برای کارمندان برجسته یا نخبگانی که قصد شکارشان را دارید کنار بگذارید. متخصصان معمولا پیشنهاد می‌کنند 10 تا 20 درصد از سهام خود را برای این برنامه کنار گذاشته و از تمام شرکا، برای آن تعهد یا وکالت محضری بگیرید.

نکته شانزدهم- جا برای آب بستن به سهام‌تان بگذارید: گاهی قراردادهای سرمایه‌گذاری دارای شرط یکطرفه‌ای با عنوان عدم رقیق سازی یا Anti Dilution است که بموجب آن، سرمایه‌گذار از تیم کارآفرین تعهد می‌گیرد که سهام وی را در مراحل بعدی جذب سرمایه رقیق نکنند. این مسئله اصول شرطی یک‌طرفه و غیر منصفانه قلمداد شده و باعث می‌شود تا در آینده، سهام تیم کارآفرین به نحو ملموسی کاهش یافته و امکان جذب سرمایه در مراحل بعدی کمتر شود. به شما پیشنهاد می‌کنیم تا در قراردادهای سرمایه‌گذاری مراقب این شرط باشید و نکات مهم را در قرارداد سرمایه‌گذاری رعایت کنید.

نکته هفدهم- پیش‌بینی روش حل و فصل اختلافات: این روزها دادگاه‌ها شلوغ‌تر از همیشه بوده و آمار وحشتناک 16 میلیون پرونده قضایی، نشان‌دهنده‌ی مشغله‌ی بیش از ظرفیت محاکم دادگستری است. توجه داشته باشید که برای حل‌وفصل کوچکترین اختلافات در دادگاه‌ها، باید چندین ماه یا حتی چندین سال در راهروهای تودرتوی مجتمع‌های قضایی سرگردان باشید. برای پیشگیری از این مشکلات، بهتر است از همان ابتدا در قراردادهایتان شرط داوری قرار داده و یک یا سه نفر از اشخاص متخصص در حوزه حقوق استارتاپ‌ها که معتمد هر دو طرف هستند را به عنوان داور برگزینید و در انتهای قرارداد، امضای داور را نیز اخذ کنید. بدین ترتیب، در صورت وقوع اختلاف نیازی به مراجعه به دادگاه‌ها ندارید و در کوتاه ترین مدت، اختلافات شما توسط داورها حل شده و نظر آن‌ها مثل رای  دادگاه‌ها لازم‌الاجرا خواهد بود.

نکته هجدهم- در مورد اقدامات کاربران سلب مسئولیت کنید: اگر ساختار کسب و‌کار شما پلتفرمی است و شما به عنوان واسطه‌ای بین سرویس‌دهنده و سرویس‌گیرنده هستید، بهترین راه‌حل برای جلوگیری از مسئول شناخته شدن برای اقدامات کاربرانتان اینست که بطور شفاف اینکه پلتفرم هستید را بیان نموده و در مورد اقدامات آن‌ها، سلب مسئولیت کنید.

نکته نوزدهم- تا حد ممکن از نمونه قراردادها استفاده نکنید: بسیاری از کارآفرینان تصور می‌کنند هزینه خدمات حقوقی گزاف و بی‌فایده است و می‌توان برای کاهش هزینه‌ها، از نمونه قراردادهای فارسی موجود در اینترنت استفاده نموده و یا با ترجمه نمونه قراردادهای خارجی، قراردادی جدید را نگارش نمود. اگرچه می‌توان در برخی موارد استفاده از نمونه قراردادهای کم اهمیت‌تر را مجاز دانست، اما بهتر است بدانید با توجه به تخصصی بودن موضوع و تفاوت قوانین کشورهای مختلف و فرق داشتن نوع کسب‌وکارهای مختلف،  معایب  استفاده از نمونه قرارداد بسیار زیاد بوده  و گاه صدمات جبران ناپذیری را وارد خواهد آورد.

نکته بیستم- از وکلا و حقو‌قدانان غیر متخصص کمک نگیرید: توجه داشته باشید که اظهارنظر در مورد مسائل حقوقی استارتاپ‌ها نیازمند دانش در حوزه حقوق تجارت الکترونیک، حقوق شرکت‌ها و موسسات، حقوق مالکیت فکری، حقوق فناوری اطلاعات، حقوق جرایم رایانه‌ای و آشنایی نسبی با مسائل فنی این حوزه است و وکلا و حقوق‌دانان غیرمتخصص در این حوزه‌ها، احتمالا نه‌ تنها نمی توانند کمک مناسبی به شما بنمایند، بلکه ممکن است با استفاده از دانش سنتی خود و تلاش برای حل مشکلات با استفاده از آن اطلاعات، مشکلات شما را دو چندان کنند. به شما پیشنهاد می‌کنیم پیش از استخدام وکیل یا مشاور حقوقی، از وجود تخصص‌های مزبور در رزومه فرد اطمینان حاصل کنید.

 

do i need attorney for my startup

آیا برای شروع یک استارتاپ نیاز به وکیل یا مشاوره حقوقی دارم؟

راه‌اندازی استارتاپ یک فعالیت اقتصادی مهم است که اگر پایه‌های آن را از همان ابتدا سفت و محکم نکنید، احتمال دارد که بنای عظیم و فاخر آن بر سر خودتان فرود بیاید. در بالا سعی شد تا مهم‌ترین مشکلات قابل تصور برای  استارتاپ‌ها توضیح داده شده و پر اهمیت‌ترین نکات حقوقی که باید هر کارآفرینی پیش از راه‌اندازی کسب‌و‌کار نوپا به آن توجه کند گوشزد شود. با این‌حال، اولا اطمینان کسب کردن در مورد بسیاری از این نکات، از علم و تخصص و تجربه و حوصله کارآفرینانی که باید متمرکز بر کار خود باشند خارج است و ثانیا، مسائل پیچیده و مهم دیگری در فرایند کار حادث خواهد شد که حتی در سطور بالا دیده نشده بود. بنظر می‌رسد زمان آن رسیده که کارآفرینان محترم همانطور که برای بیماری‌های خود به پزشک متخصص مراجعه می‌کنند، در حوزه حقوقی نیز امور را به مشاوران و وکلای متخصص بسپارند تا بتوانند گام‌های خود را در راه توسعه و تجاری سازی ایده خود محکم‌تر و دقیق‌تر بردارند.

استفاده از دادپرداز برای خدمات حقوقی حوزه استارتاپ‌ها چه مزایایی برای شما دارد؟

شما می‌توانید درخواست خود را به شکل رایگان در سامانه حقوقی دادپرداز ثبت نموده و از چندین حقوقدان و وکیل متخصص در حوزه استارتاپ‌ها، مشاوره رایگان حقوقی دریافت کنید. در ادامه، وکلای سامانه به شما پیشنهاد انجام کار حقوقی مورد درخواست شما را می‌دهند. هر یک از پیشنهادها شامل شرح مراحل کار و دستمزد وکیل به صورت مرحله به مرحله است. علاوه بر پیشنهادها، مشاهده رزومه وکلا و مقایسه آن ها از لحاظ تجربه، تخصص و نظرات دریافتی از سایر مراجعان به شما کمک می کند تا بتوانید وکیل مورد نظرتان را انتخاب کنید.
امضای قرارداد و توافق شما با وکیل و مراحل مختلف پرداخت از طریق سامانه انجام می شود.  شما هزینه انجام هر مرحله را در ابتدای کار پرداخت می کنید و بعد از انجام کار و اعلام رضایت شما، هزینه پرداخت شده توسط شما به حساب وکیل واریز می شود. علاوه بر آنچه ذکر شد، کارشناسان و پشتیبانان دادپرداز در مسیر همکاری شما با وکلا در کنار شما هستند تا بتوانید بهترین خدمات حقوقی را با پرداخت منصفانه‌ترین دستمزد، از وکلای متخصص دریافت کنید.

 

نظرات و تجربیات و سوالات شما

در این مقاله سعی کردیم تا موارد مهم در خصوص مشکلات حقوقی استارتاپ‌ها و راهنمایی‌های جامع در این خصوص را توضیح دهیم. چنانچه شما نیز یک استارتاپ دارید و یا صاحب یک کسب‌و‌کار نوپا هستید تجربیات خود را زیر این پست با سایرین به اشتراک بگذارید.

درضمن اگر در جمع دوستان و یا آشنایان خود کسانی را می‌شناسید که قصد شروع یک کسب‌و کار جدید را دارند، حتما این مقاله را برای آگاهی بیشتر ایشان ارسال کنید.

درباره سعید نجات زادگان


وکیل پایه یک دادگستری، دانشجوی دکتری حقوق دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگر حقوق فناوری اطلاعات و ارتباطات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *